oktober 2014
Home naam Westerwolde I-VI VII-X XI XII XIII XIV XV Statistieken Bronnen Boekje Home naam Westerwolde I-VI VII-X XI XII XIII XIV XV Statistieken Bronnen Boekje Home naam Westerwolde I-VI VII-X XI XII XIII XIV XV Statistieken Bronnen Boekje Home naam Westerwolde VII-X XII XIV XV Statistieken Bronnen Boekje
GENEALOGIE WEVER
                              het wapen van de landstreek Westerwolde
De    naam    Westerwolde    of    ‘het    woud    van    het    westen’    wordt    in    ca.900    in    een inkomenslijst   van   de   abdij   van   Werden   aan   de   Ruhr   voor   het   eerst   genoemd   als Westerwalde;   waarschijnlijk   was   het   huidige   overwegend   agrarisch   gebied   indertijd zeer   bosrijk.   Dit   wordt   bevestigd   door   plaatsnamen   als   Onstwedde   (ooit   Unesuuido   = bos   van   de   persoon   Une)   en   Vlagtwedde   (ooit   Flachtwide   =   dooreen   gestrengeld   bos). Ook    zijn    er    veronderstellingen    dat    de    naam    Westerwolde    is    afgeleidt    van    het Germaanse   woord   Wes,   wat   “ruig”   betekent;   een   ruig   bosachtig   gebied   dus.   Hoe   dan ook,   de   aanduiding   Westerwolde   kan   tegenwoordig   vreemd   genoemd   worden;   het   ligt immers   niet   in   het   westen   van   Nederland   noch   in   het   westen   van   Groningen.   De   reden daarvan   is   dat   dit   gebied   in   vroeger   tijd   hoorde   bij   het   bisdom   Osnabruck;   van   uit   het bisdom gezien ligt het gebied dus in het westen. Op   oude   kaarten   van   het   gebied   is   te   zien   dat   Westerwolde   vroeger   geheel   ingeklemd was   door   veenmoerassen;   het   gebied   lag   daardoor   nogal   geïsoleerd   waardoor   de bewoners   veelal   op   elkaar   waren   aangewezen.   Het   Westerwolder   landrecht   was   hun wet.   Het   landrecht   is   generaties   lang   mondeling   overgeleverd   en   is   in   1470   voor   het eerst   op   papier   gezet.   De   rechtspraak   berustte   bij   een   richter   die   werd   verkozen   door twaalf   “gezworenen”.   De   gezworenen   werden   gekozen   door   de   eigenerfden   in   het gebied.   De   richter   moest   eerlijk,   rechtschapen   en   van   onbesproken   gedrag   zijn,   moest eigenerfde     zijn     en     moest     wonen     in     Vlagtwedde     of     Onstwedde,     indertijd     de hoofdplaatsen   van   het   gebied.   In   dit   landrecht   zijn   zaken   soms   tot   in   detail   geregeld. Hoe   minutieus   illustreert   de   regel:   “Een   hoen   mag   gaen   buten   syns   heren   heren   hoff, soe   veer   als   een   vrouwe   meyt   ene   vorder   ploechyser   mag   warpen   binnen   die   doere staen,   ende   warpen   tusschen   die   benen   wth”.   Vrij   vertaald   regelt   het   artikel   dat   kippen best   buiten   het   eigen   erf   mogen   komen,   maar   niet   verder   dan   de   afstand   die   de   vrouw des   huizes   met   gespreide   benen,   staande   in   de   deuropening,      kon   werpen   met   het voorste    ploegijzer.        Deze    verordening    zal    ongetwijfeld    bedoeld    zijn    geweest    om burenruzies te voorkomen. Ook   was   in   het   landrecht   geregeld   dat   een   boerenerf   bij   het   overlijden   van   de   boer altijd   het   onverdeelde   eigendom   van   de   oudste   zoon   of   oudste   dochter   (als   er   geen zonen   waren   geboren)   moest   worden.   Eventuele   broers   en   zussen   werden   uitgekocht met   een   geldbedrag   waarvan   de   hoogte   afhankelijk   was   van   de   welvarendheid   van   de boerderij.   Zo   was   versnippering   van   de   boerderij   praktisch   onmogelijk.   Jongere   broers konden   op   zoek   gaan   naar   een   erfdochter   (dus   de   oudste   dochter   uit   een   boerengezin zonder zonen). Boeren   met   een   eigen   erf   voerden   van   vader   op   zoon   de   naam   van   de   boerenstede waarop    ze    woonden.    De    boerenstede,    het    erve,    was    zo    belangrijk    dat    ook    de bruidegom   die   introk   in   de   boerderij   van   een   erfdochter   zich   voorzag   van   de   naam   van de   boerderij   van   zijn   vrouw;   hij   nam   dus   de   naam   van   zijn   vrouw   aan.   Ook   eventuele kinderen gaan de naam van het erve dragen. Gerdt   Huisinghe    was   als   eigenaar   van   het   “erve   Huisingh”   ook   genoemd   naar   zijn boerenerf te Onstwedde. De   inwoners   van   Westerwolde   sluiten   in   1316   een   overeenkomst   met   de   bisschop   van Munster.   In   ruil   voor   zijn   bescherming   beloven   de   ingezetenen   van   het   gebied   voor   elk huis   met   een   schoorsteen   een   jaarlijkse   vergoeding   van   de   waarde   van   een   kip;   dit noemt men de hoenderbelasting.   Overeengekomen   wordt   dat   de   bisschop   deze   belasting   nooit   verhoogd.   In   ruil   voor   de belasting   geeft   de   bisschop   bescherming   aan   de   bewoners   van   het   gebied   en   staan de   Westerwolders   de   bisschop   bij   in   geval   van   oorlog.   Ook   wordt   bepaald   dat   de Westerwolders   geen   versterkte   huizen   zullen   bouwen   zonder   toestemming   van   de bisschop.   Het   heeft   dus   de   goedkeuring   van   de   bisschop   als   omstreeks   1370   de Addinga’s   zich   in   het   gebied   vestigen   en   in   Wedde   een   stenen   huis   bouwen,   de zogenaamde   Wedderborg.   Van   hieruit   trekken   de   Addinga’s,   ongetwijfeld   ook   met toestemming   van   de   bisschop,   de   heerschappij   over   Westerwolde   naar   zich   toe.   De Addinga’s   regeren   met   willekeur   en   hebben   vooral   hun   eigen   belang   voor   ogen.   Een aantal   generaties   van   de   familie   Addinga’s   voeren   een   waar   schrikbewind.   Nadat   in 1391   Egge   Addinga   door   de   Westerwolders   wordt   vermoord   herhaalt   de   geschiedenis zich   in   1475;   Egge   II   wordt   met   geweld   uit   de   weg   geruimd.   De   geschiedschrijver Ubbo   Emmius   schrijft   dat   deze   moord   niet   te   rechtvaardigen   was,   maar   wel   alleszins te   begrijpen.   De   Addinga’s   tonen   geen   respect   voor   vonnissen   van   de   richter,   eigenen zich   opgelegde   geldstraffen   toe,   laten   tol   heffen   (waardoor   handelslieden   weg   blijven) en   ontnemen   de   ingezetenen   hun   visrechten.   Vee   wordt   ontnomen,   inwoners   worden beroofd   van   hun   huisraad   of   worden   zonder   proces   in   de   kerker   gegooid.Drie   jaar   na de    dood    van    Egge    II    komt    een    slepend    conflict    tussen    de    bisschop    en    de    stad Groningen   over   rechten   met   betrekking   tot   de   dorpen   Blijham   en   Bellingwolde   tot   een climax.   De   borg   wordt   in   1478   door   de   “stadjers”   met   steun   van   de   Westerwolders ingenomen   en   afgebroken.   De   Addinga’s   worden   echter      niet   verdreven.   De   borg wordt    herbouwd    en    in    1523    wordt    de    weduwe    van    ene    Jurjen    Addinga    door    de bisschop   hersteld   in   de   aloude   positie.   In   1530   wordt   de   borg   na   beleg   ingenomen door   Karel   van   Egmont,   de   hertog   van   Gelre.   Veel   Westerwolders   ontvluchten   het oorlogsgeweld.   De   richters   van   Westerwolde   en   de   dorpen   Blijham   en   Bellingwolde doen     tevergeefs     een     beroep     op     de     bisschop:     maar     de     opbrengst     van     de hoenderbelasting blijkt te gering om “een peerdt tho sadelen”. In   1536   erkent   de   stad   Groningen   Karel   V   als   heer.   De   stadhouder   van   Friesland, George   Schenk   van   Tautenburg,   wordt   te   hulp   geroepen   om   de   hertog   van   Gelre   te verdrijven.   Na   belegering   en   val   van   de   borg   te   Wedde   wordt   George   door   Karel   V     beloond   met   het   gebied   Westerwolde.   De   erven   van   George   verkopen   de   rechten   in 1561   aan   de   graaf   van   Aremberg,   Johan   de   Ligny.   Nadat   deze   sneuvelt   in   de   slag   bij Heiligerlee      vervallen   de   rechten   aan   zijn   weduwe.   In   1593   wordt   het   gebied   veroverd door    het    Staatse    leger.    Vanaf    dat    moment    worden    de    rechten    van    het    gebied regelmatig   verhandeld   totdat   ze   uiteindelijk   in   1619   belanden   in   de   handen   van   de stad Groningen. Deze toestand blijft bestaan tot 1795, de komst van Napoleon.
Kaart van Carolus Allardt uit ca.1650 Op onderstaande kaart ziet u hoe geïsoleerd  Westerwolde in het grote Bourtanger Moeras was gelegen.
klik voor vergroting

iets over de historie van de

landstreek Westerwolde

klik op de afbeeldingen voor een vergroting
De situatie in de Middeleeuwen; helemaal links boven het gebied Westerwolde
Home Home Home
naam naam naam
Westerwolde Westerwolde
I-VI I-VI I-VI
VII-X VII-X VII-X
XI XI XI
XII XII XII
XIII XIII XIII
XIV XIV XIV
XV XV XV
Statistieken Statistieken Statistieken
Bronnen Bronnen Bronnen
Boekje Boekje Boekje